Category Archives: Nhật ký

Nhật ký Anne Frank

Trước khi tháng Song Tử qua đi (chỉ còn 10 ngày nữa), nếu có thể bạn hãy đọc một cuốn sách của một tác giả Song Tử: Anne Frank.

Hồi đầu mình có hơi ngại đọc cuốn này vì ai cũng biết nó viết về cuộc sống dưới thời Đức quốc xã, một thời kỳ mà chỉ cần nhắc tới tên mình đã cảm thấy ớn. Mua về là bởi biết nó là cuốn kinh điển nhiều người đọc nên nghĩ là cũng nên đọc. Và rồi thì cũng đọc thật. Thật ra nó là một cuốn sách rất dễ đọc bởi nó là nhật ký của một cô bé 13-14 tuổi và Anne Frank thì kể chuyện rất tài, ban đầu đọc cảm giác giống như đọc tiểu thuyết vậy.

Quả thật là mình nghĩ ở góc độ một người viết tiểu thuyết (hoặc làm phim) thì có lẽ họ thường muốn tạo ra một bối cảnh, một câu chuyện hơi khác thường một chút, để trong đó các nhân vật tự nhiên bộc lộ được hết những tâm tư, tình cảm, và cá tính của họ ra, để rồi đến cuối câu chuyện người đọc (hoặc người xem) cảm nhận được một điều gì đó cho chính mình về nhân tình thế thái. Bối cảnh của câu chuyện có thực này, dù chẳng ai muốn nó xảy ra, có những tính chất “khác thường” kiểu như thế: hai gia đình bình thường đang yên đang lành phải dọn vào sống chung với nhau một cách bí mật, trốn tránh sự tìm bắt của chính quyền phát xít, hàng ngày phải nín thở lắng nghe mọi động tĩnh từ bên ngoài, nương tựa vào sự giúp đỡ của những người bạn Hà Lan tốt bụng, luôn phải đối mặt với khả năng bị phát hiện và bắt vào trại tập trung bất cứ lúc nào xen lẫn với những hy vọng mong manh rằng cuộc sống lẩn trốn bất thường này một ngày nào đó sẽ kết thúc.

Het Achterhuis, tên nguyên bản tiếng Hà Lan của cuốn sách này, muốn nhắc tới phần phụ bí mật của ngôi nhà đã dùng làm nơi ẩn náu của hai gia đình Do Thái từ năm 1942 đến 1944. Achter nghĩa là “đằng sau” hay “ở sau của”, còn huis tiếng Hà Lan nghĩa là “tòa nhà”. Trong những căn nhà cổ của Amsterdam, căn hộ nhìn xuống vườn hay sân sau có thể tách biệt hẳn với phần mặt phố, do đó có thể chia thành hai căn hộ hoàn toàn độc lập trong chung một ngôi nhà. Het Achterhuis – nghĩa đen là “ngôi nhà ở đằng sau”…

Để đơn giản hóa tên gọi bằng tiếng Anh, chúng tôi dịch tên phần này của tòa nhà là Chái nhà bí mật [The Secret Annex], mặc dù đó không phải là một chái nhà theo nghĩa đen của từ này.

(Phần chú thích đầu cuốn sách, theo bản dịch tiếng Việt của Đặng Kim Trâm. Phần trong ngoặc vuông [ ] là chú thích của người viết bài này.)

Trong bối cảnh bất thường đó, cuộc sống bình thường vẫn phải tiếp tục. Mọi người vẫn phải chuẩn bị các bữa ăn, dọn dẹp nhà cửa, người lớn làm việc, trẻ con phải tự học, cùng nghe tin thời sự rồi bàn luận, tổ chức các buổi sinh nhật một cách đơn giản, cho đến việc cùng đối phó khi nhà có trộm hay khi việc nhờ mua lương thực trở nên khó khăn. Những căng thẳng về tinh thần. Va chạm giữa hai gia đình với nhau, giữa bố mẹ và con cái. Chuyện tình cảm nảy sinh giữa Anne Frank và Peter. Tất tật những chuyện đó hiện lên sống động qua ngòi bút của tác giả.

Qua câu chuyện hiện lên trong cuốn nhật ký, mình rất ấn tượng với Otto Frank – cha của Anne Frank và cũng là người duy nhất sống sót trong tám người (ông mất năm 1980), cũng là người đã tìm thấy cuốn nhật ký và cho xuất bản. Điều đầu tiên mà mình ấn tượng là ông dường như là người duy trì nếp đọc sách và tự học cho bản thân mình và hai cô con gái trong hoàn cảnh sống rất éo le đó. Đọc đến những đoạn đó mình không tránh khỏi tự hỏi, nếu mình rơi vào hoàn cảnh ấy liệu có còn tâm trạng để đọc sách nữa hay không. Và dựa trên những gì Anne Frank nhắc tới về việc đọc và học của hai chị em hay Peter, mình cảm thấy quả là gia đình đó từ thời cách đây hơn nửa thế kỷ đã có một nền tảng học vấn và văn hóa thật đáng nể. Dĩ nhiên họ cũng thuộc tầng lớp ưu tú trong xã hội của họ thời bấy giờ, không đại diện cho mặt bằng chung. Nếu bạn nào tò mò giống mình có thể tự tìm đọc thêm các thông tin về dòng họ Frank ấy cũng như về ông Otto Frank nói riêng.

Ngoài ra, qua những suy nghĩ của Anne Frank mười ba tuổi bộc lộ trong cuốn nhật ký, mình nghĩ là cô gái này đã được lớn lên trong một sự giáo dục rất cởi mở của gia đình nên mới có những nhận xét và suy nghĩ rất tự do, phóng khoáng như thế. Không biết có phải do tình cảm của Anne Frank nghiêng về người cha nhiều hơn hay không mà mình cảm giác rằng ảnh hưởng của người cha trong chuyện này cũng đóng vai trò quan trọng. (Dĩ nhiên không phải cha mẹ nào cũng thích con mình tự do “quá trớn”, nhất là ở mấy nước Á Đông ảnh hưởng đậm đà chất Nho Khổng giáo.)

Một điểm ấn tượng nữa của mình về câu chuyện được kể trong cuốn nhật ký là về những người Hà Lan phi Do Thái sống dưới thời Đức quốc xã chiếm đóng đó. Một số lựa chọn trở thành bạn của những người Do Thái, che giấu họ, giúp họ sống trong thời loạn, như những người bạn của hai gia đình được nhắc tới; và dĩ nhiên một số khác lựa chọn con đường sẵn sàng trở thành người chỉ điểm cho quân quốc xã để đổi lấy những món tiền thưởng hay gì gì đó. Đặc biệt ấn tượng là về người bán rau cho người bạn Hà Lan vẫn giúp hai gia đình mua thực phẩm khi ông này nói đại ý rằng ông biết thừa người mua rau của ông đang che giấu một gia đình Do Thái nhưng dĩ nhiên ông chẳng nói ra cho ai biết hết. Bản thân ông cũng đang che giấu cho vài người Do Thái và sau đó bị bắt khi quân quốc xã phát hiện ra.

Nói chung nếu chỉ đọc cuốn nhật ký thì không có gì ảm đạm mấy, vì những gì thật sự ảm đạm xảy ra sau đó. Phần Lời bạt của cuốn sách cung cấp thêm những thông tin để người đọc hiểu thêm về bối cảnh xã hội thời đó cũng như số phận của những người đã sống trong Chái nhà bí mật đó sau khi họ bị phát hiện và bị bắt vào trại tập trung, dựa trên những nghiên cứu và phỏng vấn với các nhân chứng sau này. Trong đó có số phận của chính Anne Frank. Phần này đọc rất xúc động. Nhất là khi những người này đã bị bắt trong những đợt càn quét cuối cùng của quân quốc xã ở Hà Lan, và họ cũng bị giết trong những đợt thảm sát cuối cùng tại các trại tập trung mà họ được đưa đến trước khi các trại này được giải phóng và chính quyền quốc xã sụp đổ.

Một điều mình khá ngạc nhiên là một số bạn, có vẻ như ở các nước phương Tây, phản ứng khá dữ dội về việc cuốn sách này được đưa vào danh mục sách bắt buộc phải đọc trong chương trình lịch sử ở trường. Một số nói là cuốn sách thật ra không nói được nhiều về thời kỳ đó và nó đã được thổi phồng lên quá mức. Dĩ nhiên, những người thích cuốn sách này cũng đã đáp trả khá nhiều về những nhận xét đó.

Cá nhân mình thì cho rằng đây là một cuốn sách sinh động về cuộc sống. Đúng là có thể nó không nói được nhiều về lịch sử, nhưng nó đã khiến bản thân mình cũng như nhiều người khác quan tâm hơn và vì thế mà tự đi tìm hiểu nhiều hơn về cái đoạn lịch sử đáng buồn ấy của nhân loại. Mình nghĩ đó cũng là một khía cạnh rất có giá trị của cuốn sách.

Bản tiếng Việt mình đọc do Đặng Kim Trâm dịch từ nguyên bản tiếng Anh của Bantam Books 1993, NXB Hội nhà văn và Đông A xuất bản năm 2007.

Advertisements

Leave a comment

Filed under Nhật ký