Tag Archives: George Orwell

Trại súc vật

Tôi đọc Animal farm: a fairy tale bản dịch tiếng Việt năm 2003 (thì phải) của Phạm Minh Ngọc (Trại súc vật (TSV), nguồn vnthuquan) trong tình hình là đã biết câu chuyện Liên Xô dưới thời Stalin (hay là câu chuyện Stalin ở Liên Xô) cùng với câu chuyện thất thế rồi lưu vong của Trotsky, cộng thêm việc đã trót đọc một bài review truyện này, một điều tôi thường tránh trước khi đọc truyện. Tuy thế, điều ấy không làm tôi thấy câu chuyện của George Orwell mất hay. Ngược lại, có lẽ chính vì vậy mà khi đọc truyện tôi lại càng hay để ý và ghi nhớ những tiểu tiết trong truyện (dù tôi không được chắc lắm là những tiểu tiết tôi để ý khi đọc có ý nghĩa gì không vì khi viết bài này thì tôi phát hiện ra ngay mấy câu đầu dịch giả đã dịch sai và một số chỗ thì tự sáng tác không theo bản gốc – xem thêm ghi chú ở cuối bài).

Trở lại với cuốn sách, tôi cũng muốn nói ngay là dĩ nhiên bạn chẳng cần phải biết tí gì về lịch sử Liên Xô cộng sản hay Stalin, Trotsky là ai trước khi đọc truyện này vì đây là một truyện rất dễ hiểu, như đúng ý đồ của tác giả là muốn kể lại câu chuyện chính trị – xã hội Liên Xô thời ấy một cách đơn giản nhất, ai cũng có thể hiểu được. Bản dịch này còn đi kèm với lời giới thiệu Orwell viết cho bản dịch tiếng Ukraine, trong ấy giải thích chuyện ông sáng tác truyện này như thế nào từ thực tiễn, có thể hữu ích với những người muốn tìm hiểu ngược về câu chuyện thực tế sau khi đọc truyện hư cấu này.

Không tìm hiểu thêm thực tiễn gốc thì cũng chẳng sao, đọc truyện này xong ít nhất người đọc cũng lờ mờ hiểu một nhà cầm quyền cai trị bằng giáo điều, tuyên truyền mị dân, đổi trắng thay đen, tư lợi, và bạo lực là như thế nào. Phản ứng của đám thần dân ở trang trại cũng đa dạng, tuy có hơi hạn chế như tôi sắp nói dưới đây nhưng nhìn chung vẫn như tạo thành một bức tranh để người đọc nhìn vào đó mà nghĩ, nếu tôi là một “dân thường” ở trang trại ấy thì tôi sẽ phản ứng thế nào, tôi sẽ là ai trong số những Clover, Boxer, Muriel, Benjamin, Mollie, con mèo, đám gà, đám cừu, đám chó, và một loạt các loài vật vô danh khác.

Xét trên khía cạnh là truyện hư cấu từ thực tế thì tôi thấy Animal farm làm quá hay, biến một đoạn lịch sử vô cùng mệt mỏi của cả một đất nước thành một câu chuyện ngụ ngôn không quá dài, đơn giản, dễ nhớ, mà đầy đủ những biến cố và các nhân vật chính. Tuy nhiên cũng trên chính khía cạnh này thì tôi lại thấy truyện hơi buồn ở chỗ đã khắc họa nhân dân Xô viết qua hình ảnh những con vật không-phải-lợn ở trang trại thê thảm quá – đa phần là dốt nát nên mới mù quáng đi theo cũng như chấp nhận sự lãnh đạo của đám lợn hết lần này tới lần khác. Trong số ấy có con lừa già Benjamin là luôn tỉnh táo và hiểu thấu mọi chuyện ngay từ đầu nhưng lại lựa chọn im lặng và đi theo số đông cho tới mãi cuối truyện quá bức xúc việc Boxer bị lừa đem bán cho lò mổ thì mới lên tiếng.

Truyện kết thúc lơ lửng trong hoang mang, chẳng ai biết rồi đây trại gia súc do lợn Napoleon cai trị rồi sẽ đi tới đâu. Cần nhớ rằng phải gần nửa thế kỷ sau khi George Orwell viết truyện này Liên Xô mới sụp đổ và tan rã sau rất nhiều lần vật lên vật xuống vì cải tổ, dù (3 năm) sau khi Stalin đại vương qua đời Khrushchev đã có một bài “diễn văn bí mật” tố cáo tội của ông này tại đại hội đảng cộng sản Liên Xô lần thứ XX (năm 1956, tức là gần chục năm sau khi Orwell ra truyện này, năm 1945).

Phải nói một chút về chuyện dịch thuật. Bản dịch này (TSV) đọc khá mượt nên ban đầu tôi cũng không nghĩ đến chuyện đối chiếu với bản tiếng Anh làm gì, nhưng khi đi ngó qua bản dịch Chuyện ở nông trại (CONT) của Nhã Nam thì thấy vênh nhau hẳn về nghĩa ngay từ những câu đầu tiên. Đối chiếu lại với bản tiếng Anh thì mấy câu đó CONT dịch đúng còn TSV dịch sai. Tương tự là tên ngựa Clover, TSV “dịch” thành Bà Mập còn CONT tôn trọng nguyên tác, dịch thành Cỏ Ba Lá.

Ngược lại thì có những chỗ TSV dịch êm hơn, ví dụ dịch ‘Major’ thành ‘Thủ Lĩnh’ trong khi CONT dịch thành ‘Ông Cả’, dịch “the prize Middle White boar” thành ‘một con lợn đực trắng’ trong khi CONT dịch thành ‘con lợn giống Trung Bạch’. Thực ra cả hai trường hợp CONT dịch không sai, chỉ là không được hay.

Xét nét thêm tí nữa thì TSV giữ nguyên tên tiếng Anh của ba chú chó ở trang đầu không dịch thì hợp lý hơn là CONT dịch tên hai con còn một tên giữ nguyên vì rõ ràng ‘Jessie’ thì không thể dịch thành cái gì được. Bảo là hợp lý hơn là bởi ba con này sau đó không hề xuất hiện lại hay đóng vai trò gì trong truyện. Đổi lại, CONT dịch tên con quạ Moses thành ‘Tiên Tri’ thì đồng bộ với việc Việt hóa tên các con vật hơn là để nguyên như TSV, bởi Moses là tên nhà tiên tri người Do Thái trong kinh Cựu Ước.

Và chẳng nói thì thôi chứ nói tới dịch thuật thì phải nói là tôi không thích cách dịch ‘animal’ thành ‘súc vật’ hay ‘Animalism’ thành ‘Súc Sinh Kinh’ trong TSV vì cảm giác ‘animal’ trong tiếng Anh là từ tương đối trung tính còn ‘súc vật’ hay ‘súc sinh’ trong tiếng Việt đều mang tính miệt thị, coi loài vật là sinh vật hạ đẳng, hèn kém, v.v. Dịch ‘Animal farm’ thành ‘Chuyện ở nông trại’ tuy không sát nghĩa lắm nhưng dễ chịu hơn nhiều so với ‘Trại súc vật’. Nhất là khi ‘animal’ ở đây ám chỉ những người sống ở Liên Xô thời Stalin, mà trong ấy đa số là nhân dân vô tội chứ.

Các đoạn dịch thơ trong TSV thì tôi thấy hay, dù không đối chiếu dịch có đúng không. Tôi chỉ là vô tình mà phải nhìn qua mấy trang đầu để so sánh một chút giữa hai bản dịch chứ không có ý định đi soi thêm toàn bộ hai bản dịch ấy nên chỉ nêu một vài vấn đề dịch thuật như vậy.

Tóm lại, đây là một truyện đáng đọc và dễ đọc, dù có một bản dịch tốt hơn thì thích hơn. Dù sao cũng vẫn cảm ơn các dịch giả của hai bản dịch, nhất là nếu bản dịch đầu còn là bản dịch phi thương mại nữa.

Leave a comment

Filed under Truyện vừa